Trong dòng chảy lịch sử dân tộc Việt Nam thế kỷ XX, cuộc đời và sự nghiệp của Chủ tịch Hồ Chí Minh hiện lên như một hành trình tư tưởng lớn, xuyên suốt, nhất quán, gắn liền với những bước ngoặt của thời đại. Nhìn lại hành trình ấy theo  các năm 1894 (Giáp Ngọ), 1906 (Bính Ngọ), 1918 (Mậu Ngọ), 1930 (Canh Ngọ), 1942 (Nhâm Ngọ), 1954 (Giáp Ngọ) và 1966 (Bính Ngọ), có thể nhận ra đây không chỉ là sự trùng hợp của lịch can chi, mà còn là những dấu mốc của quá trình hình thành, phát triển và tỏa sáng tư tưởng Hồ Chí Minh. Đó là từ lúc ươm mầm nhân cách, đến đỉnh cao lãnh đạo cách mạng Việt Nam, trở thành anh hùng giải phóng dân tộc, danh nhân văn hóa thế giới.

Năm Giáp Ngọ - 1894, Nguyễn Sinh Cung mới 4 tuổi ở làng Hoàng Trù, xã Kim Liên, tỉnh Nghệ An. Từ nhỏ, Người được nuôi dưỡng trong một gia đình có lối sống văn hóa đặc sắc: yêu nước, nhân ái, sống có nghĩa có tình, biết cư xử, sống vì mọi người trong tình làng nghĩa nước, của đạo lý thương người như thể thương thân. Năm 1894, Nguyễn Sinh Sắc đỗ Cử nhân, năm 1901, ông Sắc đỗ Phó bảng, ông không tổ chức ăn mừng khi đỗ, ông lấy một phần quỹ làng khao thưởng cho mình để cấp cho người nghèo khổ. Việc làm ấy đã thể hiện lòng thương dân cao cả. Nguyễn Sinh Cung đã sớm tiếp nhận những đức tính, truyền thống tốt đẹp đó trong quá trình hình thành tư tưởng nhân ái của mình.

Thêm vào đó, Người được nuôi dưỡng tâm hồn bằng nguồn văn hóa dân gian đậm đà, sâu lắng, làm cơ sở bền vững cho tư tưởng quý trọng, nâng niu vốn văn hóa, văn nghệ quê hương, xứ sở, nguồn mạch không bao giờ cạn. Từ môi trường gia đình, tấm gương của những người ruột thịt, cách đối nhân, xử thế, đạo làm người… nhân cách nhà văn hóa lớn Hồ Chí Minh sau này đã bắt nguồn từ đó. 

Năm Bính Ngọ - 1906, Nguyễn Tất Thành đã 16 tuổi, Người theo cha vào Huế lần thứ 2, (lần thứ nhất Người vào Huế vào năm 1895). Lần này, Người học tại Trường Tiểu học Pháp - Việt Đông Ba, sau đó là Trường Quốc học Huế. Ở đây, Người chứng kiến bao cảnh thăng trầm, thế sự. Vua Thành Thái bị truất ngôi do chống Pháp bị đi đày. Phong trào Đông Kinh nghĩa thục và cuộc vận động Duy Tân diễn ra. Những phong trào này đã nảy sinh những cuộc bàn luận trong học sinh. Nguyễn Tất Thành đã hăng say tìm hiểu. Để rồi tiến tới một bước ngoặt diễn ra, Người nung nấu một hoài bão lớn, dồn tâm sức cho hoài bão ấy, chuẩn bị cho quyết định ra đi tìm đường cứu nước vào ngày 05/6/1911 sau này.

Bác Hồ nói chuyện với các cháu thiếu nhi tỉnh Hà Bắc ngày 09/02/1967. Ảnh: Tư liệu.

Năm Mậu Ngọ - 1918, Người đã 28 tuổi, sống ở Paris (Pháp). Người tham gia phong trào công nhân. Người làm các nghề phóng ảnh, viết báo, vẽ lại họa tiết trên các lọ sứ, hoa văn trên các hàng mỹ nghệ, tham gia sinh hoạt chính trị trong giới lao động và trí thức tiến bộ ở Pháp.

Đây là thời điểm tư tưởng của Người có bước chuyển biến mang tính chất quyết định. Từ một người yêu nước tha thiết, Người từng bước tiếp cận phong trào công nhân và vấn đề thuộc địa trong đời sống chính trị ở châu Âu. Đặc biệt, sau Chiến tranh thế giới lần thứ nhất vừa kết thúc (1914 - 1918), bước sang năm 1919, Người vào Đảng Xã hội Pháp. Nguyễn Tất Thành đã ký tên Nguyễn Ái Quốc gửi Bản yêu sách của nhân dân An Nam tới Hội nghị Hòa bình Versailles. Người đã tham gia các hoạt động, viết các bài báo tố cáo chế độ thực dân đăng trên báo, tạp chí nước Pháp.

Năm Canh Ngọ - 1930, Người ở Hồng Kông (Trung Quốc) chủ trì Hội nghị hợp nhất các tổ chức cộng sản, thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam (03/02/1930). Chấp hành Chỉ thị của Quốc tế Cộng sản, Nguyễn Ái Quốc với tư cách là đại diện Quốc tế Cộng sản đã triệu tập Hội nghị hợp nhất các tổ chức cộng sản ở Việt Nam. Đại biểu của Đông Dương Cộng sản Đảng, An Nam Cộng sản Đảng, chi bộ của những người cộng sản Việt Nam ở nước ngoài đã tham dự Hội nghị. Hội nghị tán thành lấy tên Đảng Cộng sản Việt Nam, thông qua những văn kiện chính thức của Đảng: Chính cương vắn tắt của Đảng Cộng sản Việt Nam, Sách lược vắn tắt, Chương trình tóm tắt của Đảng, Điều lệ vắn tắt của Đảng…đều  do Người khởi thảo.

Sự kiện thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam là một bước ngoặt vô cùng quan trọng của lịch sử cách mạng Việt Nam, quyết định sự phát triển của dân tộc, chấm dứt sự khủng hoảng về đường lối và tổ chức lãnh đạo của phong trào yêu nước Việt Nam đầu thế kỷ XX. Đó cũng là kết quả của sự vận động, phát triển và thống nhất phong trào cách mạng trong cả nước; sự chuẩn bị công phu về mọi mặt, với vai trò trách nhiệm to lớn của Lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc và sự đoàn kết nhất trí của những chiến sĩ tiên phong vì lợi ích của giai cấp, của dân tộc.

Năm Nhâm Ngọ - 1942, Bác Hồ đã ở tuổi 52. Nhân dịp đầu năm, Người đã viết bài thơ Chúc năm mới đăng trên Báo Việt Nam độc lập, số 114, ngày 01/01/1942. Đó là những vần thơ chúc Tết vừa là lời động viên, kêu gọi nhóm lên ngọn lửa của phong trào cách mạng Việt Nam, hứa hẹn một tương lai tươi sáng với dự cảm về thời cơ cách mạng thành công đang đến rất gần.

Tháng 8 năm 1942, từ Cao Bằng lên đường sang Trung Quốc, Người bị chính quyền Tưởng Giới Thạch bắt giam ở Quảng Tây từ 8/1942 đến 9/1943. Trong thời gian này, Người bị giam trong khoảng 30 nhà tù ở 13 huyện thuộc tỉnh Quảng Tây. Trong tù, Người đã sáng tác Nhật ký trong tù (bằng chữ Hán), lên án chế độ nhà tù hà khắc, thể hiện tinh thần khắc phục khó khăn, tinh thần lạc quan cách mạng và tình cảm nhân đạo cao cả.  

Nhật ký trong tù là tác phẩm văn học lớn của một người yêu nước, một chiến sĩ cộng sản vĩ đại đã để lại những bài học lớn về tư tưởng, đạo lý nhân sinh quan, về nghệ thuật. Đó là không gì quý hơn tự do; đó là gian nan rèn luyện mới thành công; đó là dũng khí của nhà thơ chiến sĩ, về trí tuệ, bản lĩnh, về tinh thần lạc quan cách mạng.

Năm Giáp Ngọ - 1954, đầu năm, Bác Hồ đã có Thơ chúc Tết – Ngày Nguyên đán năm Giáp Ngọ, để động viên quân và dân ta tập trung thực hiện 2 nhiệm vụ của cách mạng Việt Nam. Năm 1954, Người đã lãnh đạo quân và dân ta làm nên chiến thắng Điện Biên Phủ, mở ra trang sử mới của cách mạng Việt Nam. Hoàn thành công cuộc giải phóng miền Bắc, tạo hậu phương vững chắc cho sự nghiệp đấu tranh thống nhất đất nước.

Năm 1954, sau chiến thắng Điện Biên Phủ, Hồ Chí Minh cùng Trung ương Đảng lãnh đạo cuộc đấu tranh ngoại giao tại Hội nghị Genève để tiến đến kết thúc chiến tranh ở Đông Dương. Từ Việt Bắc, Trung ương Đảng, Chính phủ chuyển về tiếp quản Thủ đô Hà Nội (10/1954). Đây là năm của thắng lợi lịch sử, nhưng cũng mở ra một giai đoạn mới đầy thử thách, cam go khi đất nước tạm thời chia cắt. Trong bối cảnh ấy, Hồ Chí Minh thể hiện rõ tầm vóc của một nhà lãnh đạo biết đặt lợi ích dân tộc lên trên hết, kiên định mục tiêu độc lập, thống nhất, đồng thời mềm dẻo, nhân văn trong đối ngoại.  

Năm Bính Ngọ - 1966, Bác Hồ đã 76 tuổi. Trong bối cảnh cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước bước vào giai đoạn ác liệt, đầu năm mới, Bác viết Thơ chúc Tết Bính Ngọ - 1966. Đó là lời chúc đầu năm mới, lời hiệu triệu tiền tuyến, hậu phương toàn dân cố gắng, miền Bắc - hậu phương lớn, vừa sản xuất, vừa chiến đấu, vừa chi viện cho miền Nam.

Bài Thơ chúc Tết Bính Ngọ - 1966 của Người  đã thể hiện tinh thần, quyết tâm thắng Mỹ. Bác Hồ đã truyền đi thông điệp mạnh mẽ cho cả dân tộc để cùng đoàn kết chiến đấu, xây dựng hậu phương trong niềm tin tất thắng. Đó cũng là nguồn động viên to lớn, góp phần hun đúc ý chí quyết tâm để dân tộc Việt Nam đi tới thắng lợi cuối cùng.

Nhân dịp đón Xuân mới, Bác Hồ đã có Lời chúc mừng đồng bào miền Nam nhân dịp đầu năm 1966. Bác còn có thư Lời chúc đầu năm gửi nhân dân Mỹ, như một thông điệp chính trị – ngoại giao gửi trực tiếp tới nhân dân Mỹ để đánh thức tinh thần dân chủ và truyền thống yêu chuộng hòa bình trong xã hội Mỹ, qua đó tạo sức ép từ bên trong nước Mỹ đối với cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam. Bức thư trở thành minh chứng tiêu biểu cho nghệ thuật ngoại giao Hồ Chí Minh: mềm mỏng trong lời lẽ, kiên quyết về nguyên tắc; nhân ái nhưng không nhân nhượng về độc lập dân tộc. Ngày 17/7/1966, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã ra lời kêu gọi lịch sử Không có gì quý hơn độc lập tự do, trở thành chân lý của thời đại, nguồn động lực mạnh mẽ cho cả nước chiến đấu đã vang dội non sông: Hỡi đồng bào và chiến sĩ cả nước! ….Trước tình hình mới, chúng ta quyết đồng tâm nhất trí, vượt mọi gian khổ hy sinh, kiên quyết hoàn thành nhiệm vụ lịch sử vẻ vang của dân tộc ta là đánh thắng giặc Mỹ xâm lược!(1)

Lời khẳng định Không có gì quý hơn độc lập, tự do không chỉ là khẩu hiệu chiến đấu, mà là sự tổng kết của cả một hành trình tư tưởng, kết tinh từ trải nghiệm cá nhân, lịch sử dân tộc và lý tưởng nhân loại tiến bộ. Đó cũng chính là tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh, một lãnh tụ suốt đời vì dân, vì nước, dù trong hoàn cảnh chiến tranh khốc liệt vẫn luôn hướng tới con người và tương lai hòa bình cho dân tộc, đến với những mùa xuân ấm no, hạnh phúc.

Xuân Bính Ngọ 2026 này, nhìn lại các năm Ngọ trong cuộc đời Hồ Chí Minh, có thể thấy đó là từ hình thành nhân cách, thức tỉnh nhận thức, lập trường tư tưởng, xác lập đường lối, vượt qua thử thách cam go, đến lãnh đạo dân tộc Việt Nam vững bước đi lên. Chuỗi năm Ngọ ấy cũng đã phản ánh sự vận động không ngừng trong tư tưởng của Người luôn nhất quán ở mục tiêu giải phóng con người, giải phóng dân tộc, vì hạnh phúc của nhân dân và hòa bình của nhân loại. Chính sự thống nhất giữa tư tưởng và hành động đã làm nên tầm vóc Hồ Chí Minh, một lãnh tụ cách mạng vĩ đại, một nhà tư tưởng lớn, một giá trị bền vững của Việt Nam và thế giới./.

Phan Trung Thành