Việc hoàn thiện thể chế, đổi mới quản trị môi trường dựa trên dữ liệu, khoa học công nghệ và huy động sức mạnh toàn xã hội sẽ là những giải pháp then chốt để kiến tạo một Việt Nam xanh, thịnh vượng.

Bảo vệ môi trường biển đảo bền vững. (Ảnh: Phan Phương/TTXVN)

Bảo vệ môi trường không chỉ là yêu cầu cấp thiết trước những thách thức của biến đổi khí hậu, ô nhiễm và suy giảm tài nguyên, mà còn là điều kiện tiên quyết để bảo đảm phát triển nhanh và bền vững trong kỷ nguyên mới.

Trao đổi với phóng viên Báo Điện tử VietnamPlus nhân Ngày Môi trường thế giới năm 2026, Tiến sĩ Tăng Thế Cường - Cục trưởng Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) nhấn mạnh rằng tập trung hoàn thiện thể chế, chính sách, đổi mới quản trị môi trường dựa trên dữ liệu, khoa học công nghệ và huy động sức mạnh toàn xã hội sẽ là những giải pháp then chốt để hiện thực hóa mục tiêu xây dựng một Việt Nam xanh, thịnh vượng.

Đặt môi trường vào trung tâm của chiến lược phát triển

- Thưa Tiến sĩ Tăng Thế Cường, sau hơn 5 năm thực hiện Luật Bảo vệ Môi trường (được xem là hành lang pháp lý tiên phong thúc đẩy mô hình kinh tế tuần hoàn tại Việt Nam), theo ông, đâu là những kết quả đạt được cũng như những vấn đề còn tồn tại, hạn chế trong công tác bảo vệ môi trường hiện nay?

Tiến sĩ Tăng Thế Cường: Sau hơn 5 năm triển khai thực hiện Luật Bảo vệ môi trường năm 2020, công tác bảo vệ môi trường ở nước ta đã đạt được nhiều kết quả tích cực và có những chuyển biến quan trọng cả về tư duy, thể chế và tổ chức thực hiện. Luật cũng đã tạo nền tảng quan trọng cho việc đổi mới phương thức quản lý môi trường theo hướng hiện đại, tiệm cận các chuẩn mực quốc tế, thúc đẩy chuyển đổi xanh và phát triển bền vững.

Tư duy quản lý môi trường đang từng bước được đổi mới theo hướng chuyển từ bị động ứng phó, xử lý ô nhiễm sang chủ động phòng ngừa, kiểm soát các nguồn tác động đến môi trường ngay từ đầu...

Đáng chú ý, tư duy quản lý môi trường từng bước được đổi mới theo hướng chuyển từ bị động ứng phó, xử lý ô nhiễm sang chủ động phòng ngừa, kiểm soát các nguồn tác động đến môi trường ngay từ đầu; công tác kiểm soát ô nhiễm, quản lý chất thải và bảo tồn thiên nhiên được tăng cường; tỷ lệ thu gom, xử lý chất thải rắn sinh hoạt từng bước được nâng lên; diện tích các khu bảo tồn thiên nhiên tiếp tục được mở rộng.

Nhiều địa phương, doanh nghiệp đã chủ động triển khai các mô hình tăng trưởng xanh, kinh tế tuần hoàn, sử dụng hiệu quả tài nguyên và năng lượng.

Tuy vậy, bên cạnh các kết quả đạt được, công tác bảo vệ môi trường vẫn còn không ít hạn chế: Chất lượng môi trường không khí tại các đô thị lớn, đặc biệt là Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh chậm được cải thiện; ô nhiễm lưu vực sông, làng nghề và chất thải nhựa chưa được xử lý hiệu quả; suy thoái hệ sinh thái, suy giảm đa dạng sinh học tiếp tục diễn ra; hạ tầng bảo vệ môi trường ở nhiều địa phương còn yếu; phương thức quản lý môi trường chậm đổi mới; hệ thống dữ liệu môi trường còn phân tán, thiếu kết nối; chuyển đổi xanh còn chậm; lối sống xanh, tiêu dùng xanh chưa trở thành phổ biến.

Nguyên nhân chủ yếu là do nhận thức của một số cấp ủy đảng, chính quyền, một bộ phận người dân, doanh nghiệp chưa đầy đủ; một số quy định chưa phù hợp với năng lực thực thi; tổ chức thực hiện vẫn là khâu yếu kém; nguồn lực cho bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu cũng còn hạn chế, chưa đáp ứng yêu cầu để giải quyết các vấn đề cấp bách.

- Trong bối cảnh chuyển đổi xanh đang trở thành yêu cầu tất yếu của phát triển, theo Tiến sĩ, chúng ta đang đứng trước những thách thức, cơ hội gì?

Tiến sĩ Tăng Thế Cường: Trong bối cảnh quốc tế và trong nước có nhiều thay đổi sâu sắc, công tác bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu đang đứng trước những thách thức và cơ hội lớn đan xen.

Về cơ hội, sự quan tâm lãnh đạo, chỉ đạo của Đảng, Chính phủ; sự quyết tâm chính trị của cả hệ thống chính trị và sự đồng thuận của doanh nghiệp và các tầng lớp Nhân dân đối với mục tiêu bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu là nền tảng quan trọng để triển khai các nhiệm vụ, giải pháp. Trong đó, xu hướng chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và đổi mới mô hình quản trị tạo điều kiện thúc đẩy hình thành nền quản trị môi trường và khí hậu hiện đại, minh bạch, hiệu quả dựa trên nền tảng số và dữ liệu.

Đặc biệt, sự phát triển mạnh mẽ của khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo cùng với các cơ chế hợp tác quốc tế mở ra cơ hội tiếp cận các nguồn tài chính và công nghệ phục vụ chuyển đổi xanh, đúng như tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia (trong đó khẳng định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá chiến lược, giữ vai trò quyết định trong nâng cao năng suất, chất lượng tăng trưởng và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế).

xu hướng chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và đổi mới mô hình quản trị đang tạo điều kiện thúc đẩy hình thành nền quản trị môi trường và khí hậu hiện đại, minh bạch, hiệu quả dựa trên nền tảng số và dữ liệu.

Việc tham gia sâu rộng vào chuỗi giá trị toàn cầu và các cam kết quốc tế về môi trường, khí hậu vừa mở ra cơ hội nâng cao năng lực cạnh tranh, thúc đẩy phát triển các ngành kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn và carbon thấp.

Tuy vậy, nhìn vào thực tế có thể thấy chúng ta cũng đối mặt với không ít thách thức. Trong đó, mục tiêu duy trì tốc độ tăng trưởng kinh tế cao trong giai đoạn tới có thể làm gia tăng áp lực đối với tài nguyên thiên nhiên, môi trường, nhu cầu năng lượng, phát sinh chất thải và phát thải khí nhà kính, đặt ra yêu cầu bảo đảm hài hòa giữa phát triển và bảo vệ môi trường.

Bên cạnh đó, nguồn lực dành cho bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu cũng còn hạn chế trong khi nhu cầu đầu tư cho xử lý ô nhiễm, phục hồi hệ sinh thái, phát triển hạ tầng bảo vệ môi trường và thích ứng với khí hậu, chuyển đổi năng lượng và thực hiện các cam kết quốc tế ngày càng lớn.

Đồng thời, áp lực gia tăng dân số và phát triển kinh tế cũng làm gia tăng nhu cầu sử dụng tài nguyên, đất đai, nước, năng lượng và các dịch vụ môi trường; suy giảm đa dạng sinh học và chất lượng hệ sinh thái tự nhiên, ô nhiễm môi trường tại một số khu vực còn phức tạp; các tác động tiêu cực của biến đổi khí hậu, thiên tai cực đoan và nước biển dâng ngày càng rõ nét, ảnh hưởng trực tiếp đến phát triển kinh tế - xã hội và đời sống Nhân dân.

Chuyển mạnh từ quản lý hành chính sang quản trị hiện đại

- Vậy với vai trò là cơ quan đầu mối tham mưu, quản lý Nhà nước về môi trường, trong thời gian tới, Cục Môi trường sẽ tham mưu những giải pháp gì để tháo gỡ các điểm nghẽn đồng thời tận dụng tốt các cơ hội nêu trên, góp phần hiện thực hóa mục tiêu phát triển bền vững của đất nước như tinh thần chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm trong bài viết “Vì một nền văn minh sinh thái, một Việt Nam xanh và một đại dương hòa bình, bền vững”?

Tiến sĩ Tăng Thế Cường: Trước hết, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang tham mưu Chính phủ tổng kết Nghị quyết số 24/NQ-TW và xây dựng Nghị quyết mới của Ban Chấp hành Trung ương về bảo vệ môi trường và ứng phó biến đổi khí hậu. Với vai trò đầu mối của bộ, Cục Môi trường đang nỗ lực phối hợp chặt chẽ với các cơ quan để bảo đảm việc xây dựng Nghị quyết được triển khai nghiêm túc, cầu thị, khách quan, bảo đảm tính toàn diện bao trùm các vấn đề về bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu.

Chúng tôi kỳ vọng Nghị quyết mới sẽ được Ban Chấp hành Trung ương khóa XIV ban hành những chủ trương, quyết sách lớn, tạo nền tảng cho công tác bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu trong thời kỳ mới.

Cục Môi trường cũng đang tham mưu Bộ Nông nghiệp và Môi trường rà soát, sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường nhằm khắc phục những hạn chế, bất cập phát sinh trong thực tiễn; nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước; chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, từ quản lý hành chính sang quản trị hiện đại dựa trên nền tảng số và dữ liệu.

Về tổ chức thực hiện, Cục Môi trường sẽ tiếp tục tham mưu bộ phối hợp với các bộ, ngành, địa phương tập trung khắc phục, xử lý các điểm nóng, khu vực ô nhiễm môi trường nghiêm trọng như tình trạng ô nhiễm không khí tại một số đô thị lớn, ô nhiễm môi trường nước tại một số lưu vực sông lớn,… qua đó từng bước cải thiện chất lượng môi trường sống cho Nhân dân.

Song song với đó, cục sẽ tập trung đẩy mạnh ứng dụng khoa học công nghệ tiên tiến, hiện đại, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, xây dựng cơ sở dữ liệu môi trường bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ, tích hợp và liên thông từ trung ương đến địa phương phục vụ công tác quản lý, giám sát cũng như đáp ứng nhu cầu tiếp cận thông tin của người dân và doanh nghiệp.

Thời gian tới, cục xác định xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao là yếu tố then chốt; trong đó cần chú trọng đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ có năng lực làm chủ công nghệ mới, khai thác và phân tích dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo; đồng thời tăng cường hợp tác với các tổ chức trong nước và quốc tế để trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm, tiếp cận các mô hình quản trị tiên tiến và các giải pháp công nghệ hiện đại phục vụ công tác bảo vệ môi trường.

Theo chúng tôi, bảo vệ môi trường là nhiệm vụ trọng yếu, thường xuyên, có ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe và chất lượng đời sống Nhân dân.

Trước những vấn đề bức xúc của môi trường hiện nay với nhiều điểm nóng cần xử lý, công tác bảo vệ môi trường đòi hỏi cần có sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị và tăng cường nguồn lực cho công tác bảo vệ môi trường.

Do vậy, trước những vấn đề bức xúc của môi trường hiện nay với nhiều điểm nóng cần xử lý, công tác bảo vệ môi trường đòi hỏi cần có sự vào cuộc của cả hệ thống chính trị và tăng cường nguồn lực cho công tác bảo vệ môi trường; khẳng định công tác bảo vệ môi trường là nhiệm vụ trung tâm và là nền tảng cốt lõi cho sự phát triển bền vững.

Quan trọng hơn, để góp phần hiện thực hóa mục tiêu xây dựng nền văn minh sinh thái, cần từng bước xây dựng nền quản trị môi trường hiện đại dựa trên dữ liệu, khoa học và công nghệ, bảo đảm các quyết sách được ban hành ngày càng kịp thời, chính xác, minh bạch và hiệu quả hơn, góp phần thực hiện thắng lợi các mục tiêu phát triển nhanh, bền vững của đất nước.

- Nhân Ngày Môi trường thế giới năm nay, ông muốn gửi gắm thông điệp gì tới các cấp chính quyền, cộng đồng doanh nghiệp và mỗi người dân?

Tiến sĩ Tăng Thế Cường: Chủ đề Ngày Môi trường thế giới năm 2026 là “Kêu gọi toàn cầu chung tay hành động vì khí hậu.” Đây không chỉ là lời kêu gọi đối với các quốc gia mà còn là yêu cầu hành động đối với từng cấp chính quyền, từng doanh nghiệp và mỗi người dân vì tương lai xanh bền vững.

Vì vậy, trong bối cảnh biến đổi khí hậu, suy giảm tài nguyên và ô nhiễm môi trường đang trở thành những thách thức ngày càng lớn đối với sự phát triển, tôi cho rằng điều quan trọng nhất hiện nay là phải chuyển mạnh từ nhận thức sang hành động, từ cam kết sang thực thi.

Đối với các cấp chính quyền, bảo vệ môi trường và ứng phó với biến đổi khí hậu cần tiếp tục được đặt ở vị trí trung tâm trong quá trình xây dựng và thực hiện các chiến lược, quy hoạch, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội; bảo đảm mọi quyết định phát triển đều tính đến yếu tố môi trường, hướng tới mục tiêu tăng trưởng xanh và phát triển bền vững.

Với cộng đồng doanh nghiệp, đầu tư cho môi trường không chỉ là trách nhiệm xã hội mà còn là đầu tư cho năng lực cạnh tranh trong tương lai. Do vậy, doanh nghiệp cần chủ động chuyển đổi công nghệ, sử dụng hiệu quả tài nguyên, giảm phát thải và phát triển các mô hình sản xuất xanh sẽ là yếu tố quyết định khả năng tham gia sâu hơn vào các chuỗi giá trị toàn cầu.

Trong nỗ lực chung đó, mỗi người dân cũng cần sự hưởng ứng trách nhiệm. Những thay đổi trong thói quen tiêu dùng, sinh hoạt và ứng xử với môi trường, dù nhỏ nhưng nếu được thực hiện thường xuyên và rộng khắp, sẽ tạo nên những chuyển biến lớn cho xã hội và cho các thế hệ tương lai.

Như vậy, bảo vệ môi trường không phải là nhiệm vụ riêng của cơ quan quản lý Nhà nước hay ngành môi trường mà là trách nhiệm chung của toàn xã hội. Tôi tin với sự chung tay của cả hệ thống chính trị, cộng đồng doanh nghiệp và toàn thể Nhân dân, chúng ta sẽ từng bước xây dựng được một nền văn minh sinh thái, một môi trường sống xanh hơn và bền vững hơn./.

Trân trọng cảm ơn Tiến sĩ!

Hùng Võ (Vietnam+)